Αποκατάσταση διατηρητέου μνημείου: Η Αγορά Μοδιάνο στη Θεσσαλονίκη

Όλα τα δομικά μέλη του οικοδομικού συγκροτήματος της αγοράς αναβαθμίζονται για στατικές και για σεισμικές δράσεις, χωρίς ουσιαστική μορφολογική αλλοίωση των ιδιοχαρακτηριστικών του μνημείου, για τη διακριτική ένταξη όλων των σύγχρονων υποδομών.

Αρχιτεκτονική επίλυση(Μόρφω Παπανικολάου)
H Αγορά Μοδιάνο, η κεντρική αγορά τροφίμων της Θεσσαλονίκης, διατηρεί πολύτιμες υλικές και άυλες μαρτυρίες για την πόλη και τους ανθρώπους της. Μιλά για το χρόνο, αφηγείται σημαντικές όψεις της ιστορίας της, πλάθει με τη μορφολογική, την υλική και την λειτουργική της δομή ιστορίες που θυμίζουν πρόσωπα, αναδύουν μυρωδιές και γεύσεις, ηχούν μουσικές και χρωματίζουν την ατομική και τη συλλογική μνήμη.

Αυτό το μοναδικό μνημείο της νεότερης ιστορίας της Θεσσαλονίκης, που γνώρισε πολλές δεκαετίες δόξας άρχισε τα τελευταία χρόνια να παρακμάζει. Τα καταστήματα τροφίμων άρχισαν σταδιακά να κλείνουν και επήλθε η υποβάθμιση, η ερήμωση και η φθορά, σε βαθμό που το 2017 να χαρακτηρισθεί ως δομικά επικίνδυνο.

Η αγορά της από τον Όμιλο Φάις άνοιξε νέες προοπτικές να ξαναζωντανέψει το κτίριο και να επαναλειτουργήσει ως "Κεντρική αγορά της πόλης", με εκλεκτά προϊόντα και να αποτελέσει και πάλι σημείο αναφοράς για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της, ως αγορά τροφίμων, αλλά και ως χώρος κοινωνικών συναθροίσεων, επικοινωνίας και πολιτισμού.

Οι αρχιτέκτονες, το γραφείο sparch, με υπεύθυνο μελέτης τη Μόρφω Παπανικολάου σε στενή συνεργασία με την Κλεοπάτρα Θεολογίδου, αρχιτέκτονα με μεγάλη εμπειρία σε αποκαταστάσεις και επαναχρήσεις μνημείων, διερεύνησαν την ιστορία και το ρόλο του μνημείου στην τοπική κοινωνία. Ταυτοχρόνως, αξιολόγησαν την αρχιτεκτονική του κτιρίου, την κατασκευή του και την κατάσταση διατήρησής του. Η αρχιτεκτονική προσέγγιση, σε διαρκή συνεργασία με τις άλλες ειδικότητες, τον ΚτΕ και τους υπόλοιπους συντελεστές του εγχειρήματος, έλαβε υπόψιν της, αφενός, τις αξίες του μνημείου, αφετέρου, τις απαιτήσεις των σύγχρονων προδιαγραφών ασφάλειας, υγιεινής και λειτουργίας μιας πρότυπης αγοράς τροφίμων. Στο πλαίσιο αυτό, η ενίσχυση του δημόσιου ρόλου της Αγοράς χαρακτήρισε το ύφος της συνολικής προσέγγισης, ώστε να εκφράζει το σεβασμό στο μνημείο, τη σύγχρονη επιχειρηματικότητα και τον πολιτιστικό δυναμισμό της πόλης.

Είναι γεγονός ότι οι αξίες του κτιρίου, η συναρπαστική ιστορία του και ο μελετητικός όγκος τεσσάρων και πλέον χρόνων δουλειάς δεν θα ήταν δυνατόν να συμπεριληφθούν σε μια αφήγηση. Το αφιέρωμα που ακολουθεί εστιάζει μόνο στην εξειδικευμένη επίλυση των σύνθετων ζητημάτων ενίσχυσης και αποκατάστασης της φέρουσας κατασκευής, καθώς και του τρόπου κατασκευής, σύμφωνα και με την ομόφωνη απόφαση του ΚΣΝΜ του ΥΠΠΟΑ.

Παρουσίαση: Αθανάσιος Κοντιζάς

Τυπολογία του μνημείου

Η Αγορά Μοδιάνο ανεγέρθηκε βάση οικοδομικής άδειας που εκδόθηκε το 1923, από τον Ελί Μοδιάνο, μηχανικό και επιχειρηματίας.

Ο κτιριακός όγκος του μνημείου υιοθετεί στοιχεία από τον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής με "φωταγωγό" και είναι επιμήκης ορθογωνικός. Διαθέτει πρόσωπο σε δύο βασικές οδούς και πρόσβαση μέσω δουλείας από τρίτη. Οι προσόψεις επί των οδών είναι νεοκλασικές, απόλυτα συμμετρικές, τονίζοντας τον κεντρικό κατακόρυφο άξονα με υπερύψωση του κεντρικού τμήματός τους, ενώ στα τέσσερα άκρα του συγκροτήματος διαμορφώνονται πύργοι. Η στέγη από χαλύβδινα στοιχεία είναι πολυκλινής με κλιμακωτή διαμόρφωση (δύο μονόριχτα τμήματα εκατέρωθεν και ένα δίριχτο κεντρικά), με ξύλινες δίριχτες στέγες επάνω από τις διαμήκεις ζώνες των ακραίων καταστημάτων, καθώς και τετράριχτες ξύλινες στέγες στους τέσσερις πύργους.

Το διαμπερές κτίριο καλύπτει επιφάνεια περίπου 2.500 m² και διαθέτει υψηλό ισόγειο, μέσα στο οποίο υπάρχουν καταστήματα με εσωτερικά πατάρια και δύο εσωτερικοί εξώστες 450 m² επί των προσόψεων με χρήση εστιατορίων. Τρεις διαμήκεις εσωτερικοί διάδρομοι, οι οποίοι συνδέουν ως στοές τις οδούς Ερμού και Βασ. Ηρακλείου και τρεις εγκάρσιοι χωρίζουν το ισόγειο σε νησίδες καταστημάτων τροφίμων. Το υπόγειο ήταν χωρισμένο σε μικρά δωμάτια με χρήση αποθηκών, με διάταξη αντίστοιχη με αυτή του ισογείου.

Δομικό σύστημα

Η ιστορική στοά αποτελεί ένα από τα πρώτα κτίρια οπλισμένου σκυροδέματος στην Ελλάδα. Στο υπόγειο και στις νησίδες καταστημάτων του ισογείου ο φορέας είναι κατασκευασμένος από οπλισμένο σκυρόδεμα. Στην εγκάρσια διεύθυνση οι δοκοί του υπογείου ήταν σύμμεικτες με δίδυμες σιδηροτροχιές ενσωματωμένες στο σκυρόδεμα, ενώ στη διαμήκη από κοινό οπλισμένο σκυρόδεμα. Ταυτόχρονα τα υποστυλώματα επάνω από τα καταστήματα στις κεντρικές νησίδες, τα οποία συγκρατούν την κεντρική δίριχτη στέγη είναι σύμμεικτα, δηλαδή με ενσωματωμένα μεταλλικά στοιχεία στο εσωτερικό τους, τα οποία συνδέονται με τη μεταλλική στέγη. Αυτά είναι διατομής 20 × 30 (cm) και βρίσκονται σε κάνναβο περίπου 6 × 6 (m), ενώ πιο κάτω ο κάνναβος των υποστυλωμάτων γίνεται 3 × 3 (m). Επίσης, αποτυπώθηκαν εντυπωσιακές κατασκευαστικές λεπτομέρειες από μαλακό χάλυβα.

Εκτός, όμως, από τα στοιχεία οπλισμένου και άοπλου σκυροδέματος και του χάλυβα, στο αρχικό κτίριο συναντάται πλήθος δομικών συστημάτων. Η περιμετρική φέρουσα τοιχοποιία του υπογείου από λιθοδομή και οπτοπλινθοδομή, αλλά και αυτή των όψεων είναι οπλισμένη. Ακόμη και τα επιχρίσματα των όψεων έφεραν μορφή οπλισμού. Παράλληλα, οι στέγες στους πύργους είναι από ξύλινα δομικά στοιχεία, όπως και οι μονόριχτες διαμήκεις στέγες στις ακραίες πλευρές.

Οι πλάκες ήταν διαφόρων μορφών. Ιδιαίτερα η πλάκα οροφής υπογείου ήταν κεκλιμένη καθώς κάλυπτε υψομετρική διαφορά περίπου 75 cm ανάμεσα στις δύο οδούς.

Αξιολόγηση φέρουσας ικανότητας δομικών στοιχείων

Το κτίριο της αγοράς Μοδιάνο χαρακτηρίστηκε ως "κίτρινο" μετά το σεισμό του 1978, με μέτριας και μικρής κλίμακας βλάβες, οι οποίες δεν είχαν επισκευαστεί στο σύνολό τους.

Από την επί τόπου αυτοψία και τη δομική αποτύπωση του φέροντος οργανισμού διαπιστώθηκε σημαντική γήρανση των υλικών κατασκευής και χαλάρωση των δεσμών συνάφειας μεταξύ των δομικών μελών, συσσώρευση βλαβών σε όλα σχεδόν τα δομικά μέλη και απουσία συντήρησης επί σειρά ετών. Τα στοιχεία οπλισμένου σκυροδέματος και συγκεκριμένα ο φορέας της οροφής υπογείου χαρακτηρίστηκε επισφαλής, σε κατάσταση ετοιμορροπίας, λόγω των έντονων βλαβών. Στις διαμήκεις δοκούς παρατηρήθηκε οξείδωση του οπλισμού, διόγκωση, αποσάθρωση του οπλισμού, απομείωση της διατομής και σε περιπτώσεις διακοπή του οπλισμού. Στις δίδυμες σιδηροτροχιές παρατηρήθηκε επίσης εκτεταμένη οξείδωση, διόγκωση και αποδιοργάνωση του χάλυβα στο βαθμό που είχαν αποκοπεί τμήματα του κάτω πέλματος της δοκού.

Με επιτόπου και εργαστηριακές δοκιμές προσδιορίστηκαν η ποιότητα του σκυροδέματος (Β120 & Β160) και η κατηγορία χάλυβα οπλισμού (Stl-S220) ως ιδιαίτερα χαμηλές και έγινε αξιολόγηση του δείκτη διάβρωσης (CDI) για να διαπιστωθεί ποια δομικά στοιχεία ήταν δυνατόν να διατηρηθούν. Διαπιστώθηκε ότι:

  • Η πλειονότητα των υποστυλωμάτων παρουσιάζει πιθανότητα 50% μη ανάκτησης της αρχικής αντοχής.
  • Το σύνολο των δοκών οροφής υπογείου έχει υποστεί καθολική απομείωση της φέρουσας ικανότητας.
  • Η πλάκα οροφής υπογείου κρίθηκε ως επισφαλής, ακόμη και για τα φορτία λειτουργίας.

Η αγορά προσεγγίστηκε επιπλέον με προσομοιώσεις και επιλύσεις σε πλήθος προγραμμάτων, ώστε να μελετηθούν οι ευαισθησίες και τα προβλήματα ενός τόσο περίπλοκου κτιρίου. Πραγματοποιήθηκε επίσης πλαστική ανάλυση των υφιστάμενων πλακών οροφής υπογείου μέσω κλειστών αναλυτικών σχέσεων που βασίζονται στη μέθοδο Johanssen και με μη γραμμική ανάλυση σε τρισδιάστατο προσομοίωμα πεπερασμένων στοιχείων. Διαπιστώθηκε ότι για την παραλαβή του κινητού φορτίου σχεδιασμού, ο απαιτούμενος οπλισμός είναι διπλάσιος από τον υφιστάμενο.

Μελέτη ενίσχυσης - Πρόταση αποκατάστασης

Κρίθηκε αναγκαία η αποκατάσταση δομικών στοιχείων που εμφάνιζαν οριακή ισορροπία, με βάση τις αρχές αποκατάστασης μνημείων, ενώ τα μέλη που εκδήλωναν σημαντικές ανεπάρκειες ενισχύθηκαν ή αντικαταστάθηκαν. Παράλληλα, η σημαντικότητα του μνημείου απαιτούσε ιδιαίτερη προσοχή στις προτεινόμενες λύσεις και στη δυνατότητα υλοποίησής τους μέσα στην ετοιμορροπία του δομικού συστήματος. Στο ισόγειο και στο υπόγειο για κάθε δομικό στοιχείο πραγματοποιήθηκε ένα σχήμα επεμβάσεων, μαζί με σχέδια σε διάφορα σημεία του φορέα, τα οποία πραγματοποιήθηκαν έως και σε πραγματική σχεδόν κλίμακα, με όλους τους οπλισμούς και τα πάχη τους.

Θεμελίωση

Σημαντικό πρόβλημα εντοπίστηκε στη θεμελίωση. Αρχικά η θεμελίωση είχε πραγματοποιηθεί με μεμονωμένα πέδιλα, εκτός από τα κεντρικά υποστυλώματα, τα οποία βρέθηκαν να πατούν σε διαμήκη δοκό ύψους περίπου 60-80 cm, πιθανότατα για κατασκευαστικούς λόγους.

Με την προσθήκη του νέου επιπέδου της αρχιτεκτονικής πρότασης το φορτίο στη θεμελίωση αυξάνεται. Για την ενίσχυσή της έγινε τοπική καθαίρεση πλάκας δαπέδου υπογείου, στις διαστάσεις των υφιστάμενων πεδίλων, αποκάλυψη του άνω πέλματος του πεδίλου, απομάκρυνση σαθρών και καθαρισμός της επιφάνειας τους. Κατόπιν τοποθετήθηκαν βλήτρα/αναμονες διαμήκων ράβδων οπλισμού στις ακριβείς θέσεις που προβλέπονται στα σχέδια για την ενίσχυση των υποστυλωμάτων με τετράπλευρους μανδύες έγχυτου σκυροδέματος. Τέλος, κατασκευάστηκε συνδετήρια πλάκα γενικής κοιτόστρωσης, πάχους 25 -30 cm, η οποία συνδέει τα υποστυλώματα μεταξύ τους.

Πλάκες - Δοκοί

Η πρώτη κατασκευαστική φάση, αυτή των ενισχύσεων του φορέα, ήταν μια πολύπλοκη διαδικασία τμηματικών καθαιρέσεων και ενισχύσεων ανά περιοχή και ανά επίπεδο, υπό υποστύλωση των υπόλοιπων τμημάτων μέσω ικριωμάτων βαρέως τύπου. Μεγαλύτερη πρόκληση αποτέλεσε η πλάκα οροφής υπογείου, η οποία είχε διαβρωθεί σε όλη σχεδόν την επιφάνειά της. Έτσι, έγινε τμηματική καθαίρεση της υφιστάμενης στο μεγαλύτερο τμήμα της και κατασκευή νέας, πάχους 14 cm, με νέες διαμήκεις και εγκάρσιες δοκούς οπλισμένου σκυροδέματος στο κεντρικό τμήμα του κτιρίου. Τμήματα της πλάκας που διατηρήθηκαν κοντά στις δύο όψεις ενισχύθηκαν στο κάτω πέλμα με εκτοξευόμενο σκυρόδεμα και τμήματα των δοκών στην περίμετρο, κυρίως, του περιγράμματος ενισχύθηκαν με μανδύα οπλισμένου σκυροδέματος.

Οι κεντρικές νησίδες καταστημάτων στο ισόγειο απομακρύνθηκαν πλήρως και κατασκευάστηκαν εκ νέου. Εντός τους δημιουργήθηκαν νέα μεταλλικά πατάρια. Οι πλάκες των παταριών επί των όψεων και των οροφών ισογείου των καταστημάτων επί των όψεων ενισχύθηκαν στο κάτω πέλμα με εκτοξευόμενο σκυρόδεμα πάχους 5 cm.

Υποστυλώματα

Πραγματοποιήθηκε ενίσχυση με τετράπλευρο μανδύα σκυροδέματος σε όλα τα υποστυλώματα του υπογείου, όπως και στα κεντρικά υποστυλώματα του ισογείου που στηρίζουν τις στέγες. Αυτά επίσης αποπαθητικοποιήθηκαν με ειδική τεχνική (π.χ. εμφυτευόμενους αναστολείς διάβρωσης τύπου κυψέλης). Στο σύμμεικτο τμήμα αυτών των υποστυλωμάτων (στο ύψος των μονόριχτων στεγών) έγινε προσεκτική αφαίρεση του σκυροδέματος πλήρωσης με ήπια μηχανικά μέσα χειρός, κατόπιν επάλειψη του μεταλλικού στοιχείου με αναστολέα διάβρωσης και  επαναπλήρωση της διατομής με νέο σκυρόδεμα χαμηλής κοκκομετρίας υψηλής αντοχής. Για καλύτερη συλλειτουργία του χάλυβα και του σκυροδέματος έγινε συγκόλληση καθ’ ύψος του κορμού της μεταλλικής διατομής και εκατέρωθεν αυτού, ημιεύκαμπτων διατμητικών ήλων (τύπου Hilti). Τα υποστυλώματα των κεντρικών νησίδων καταστημάτων κατασκευάστηκαν εκ νέου, ενώ τα υπόλοιπα υποστυλώματα ισογείου (στα ακραία καταστήματα και στους εξώστες επί των όψεων) ενισχύθηκαν με τρίπλευρο μανδύα. Τέλος, πραγματοποιήθηκε ενίσχυση των δύο κεντρικών υποστυλωμάτων με χαλύβδινα επικολλητά ελάσματα. 

Σε όλα τα στοιχεία οπλισμένου σκυροδέματος έγινε εφαρμογή αναστολέα διάβρωσης διά εμποτισμού.

Φέρουσα τοιχοποιία

Στη φέρουσα τοιχοποιία υπογείου, στην οποία αγκυρώνονται οι εγκάρσιες σύμμεικτες δοκοί έγινε ενίσχυση με εκτοξευόμενο σκυρόδεμα υγρού τύπου, πάχους 10 cm. Ως αποτέλεσμα ο μανδύας λειτουργεί ως περιμετρικό τοιχίο με μεγαλύτερη επιτελεστικότητα και λειτουργικότητα (χώροι υγιεινής) και εξυπηρετεί την αγκύρωση των οπλισμών ενίσχυσης των δοκών που ενισχύονται με μανδύα σκυροδέματος. Στο επίπεδο του ισογείου πραγματοποιήθηκε ενίσχυση της τοιχοποιίας με οπλισμένο επίχρισμα, πάχους 6 cm,καθώς και η αρχική δομή ήταν επιχρισμένη.

Για τις επεμβάσεις πραγματοποιήθηκε πρώτα καθαίρεση υφιστάμενων επιχρισμάτων και κατόπιν καθαρισμός τοιχοποιίας και διεύρυνση των αρμών της, τοπική αφαίρεση τοιχοποιίας με μηχανικά μέσα και με εργαλεία χειρός, πλήρωση αρμών, επισκευές ρωγμών, επισκευές με οπλισμένα επιχρίσματα και εφαρμογή στρώσης σκυροδέματος με μονόπλευρη ή αμφίπλευρη στρώση οπλισμένου σκυροδέματος μανδύα.

Στέγες

Η μεταλλική οροφή (με δικτύωμα βελγικού τύπου, στο οποίο οι διαγώνιες είναι κάθετες στον αμείβοντα) διατηρήθηκε με μικρές επεμβάσεις. Στις μονόριχτες, δικτυωματικές στέγες που εμφανίζονται εκατέρωθεν με μεταλλικό σκελετό οι ενισχύσεις που προτείνονται είναι:

α) τοποθέτηση κεκλιμένων χιαστί συνδέσμων στο επίπεδο του άνω πέλματος του δικτυώματος (θλιβόμενο πέλμα) και
β) τοποθέτηση χαλύβδινου επικολλητού ελάσματος στις θέσεις των κόμβων της εξωτερικής όψης - παρειάς των δοκών.

Όψεις

Εξωτερικά των όψεων δεν προβλέπονται ενισχυτικές εργασίες, μόνο στερεωτικού τύπου επεμβάσεις, καθαρισμός και βαφή. Αντίθετα εσωτερικά προβλέπεται η καθαίρεση του επιχρίσματος, η επισκευή της οπτοπλινθοδομής με διεύρυνση των αρμών της και η πλήρωσή τους με κατάλληλη κονία καθώς και η επανάληψη του επιχρίσματος, οπλισμένου και ενισχυμένου σε ποιότητα και αντοχή. Σημαντική παρέμβαση πραγματοποιήθηκε στην εγκάρσια σύνδεση του φορέα των όψεων με τα πρώτα μεταλλικά ζευκτά της στέγης.