Οινοποιείο στον Καλοπαναγιώτη σε συνομιλία με το τοπίο και το τοπικό μοναστήρι

Η ιστορία

Πριν από αρκετά χρόνια, το έτος 2014, με κάλεσαν στο χωριό του Καλοπαναγιώτη για τον σχεδιασμό ενός οινοποιείου στον λόφο απέναντί του. Φθάνοντας με υποδέχτηκε ο "Αετός", το παρατσούκλι του ιδιοκτήτη εκσκαφέων της περιοχής. Πήρε αυτό το όνομα διότι μπορεί να διανοίγει δρόμους και να προσεγγίζει άβατες περιοχές, εκεί που μόνον ένας αετός μπορεί να φθάσει…μου είπε χαρακτηριστικά: "… ίσιωσά το καλά κύριε Ηράκλη" –παρατονίζοντας στην κυπριακή διάλεκτο το όνομα– και συνέχισε "εννά κάμμουμε ντε την δουλειά μας…". Οπότε αντί της κορυφής του λόφου, βρήκα ένα οροπέδιο.

Η ιδέα

Το σημαντικότερο θρησκευτικό και ιστορικό μνημείο, για το οποίο είναι γνωστό το χωριό Καλοπαναγιώτης είναι η Μονή του Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Για την ακρίβεια, η εκκλησία της μονής προήλθε από την ένωση τριών ναών: του Αγίου Ηρακλειδίου, του Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή και του ναού του Ακάθιστου Ύμνου. Το κτίσμα έχει τις απαρχές του στον 4ο αιώνα και εξελίχθηκε μέχρι τον 18ο αιώνα μ.Χ.. Στην ανατολική πλευρά του κτίσματος, αποκαλύπτονται οι κόγχες των ιερών, οι οποίες καλύπτονται από μία ξυλόστεγη οροφή. Η ρυθμική επανάληψη των ημικυλινδρικών / πολυγωνικών όγκων - κόγχης ιερού με την ενοποιημένη χειρονομία στέγασης, αποτέλεσαν τη βασική ιδέα συσχέτισης του νέου οινοποιείου με την ευρύτερη έννοια του τόπου.

Η σύνθεση

Οι τρεις κύλινδροι εμφανούς σκυροδέματος συσχετίζονται λειτουργικά με τις τρεις βασικές διαδικασίες παραγωγής κρασιού: τη διαδικασία οινοποίησης, τη διαδικασία παλαίωσης σε βαρέλια και τη διαδικασία φύλαξης σε μπουκάλια.
Η αρχιτεκτονική σύνθεση εκφράζει το λειτουργικό περιεχόμενό της.

Εμπειρία προσέγγισης

Ο επισκέπτης στο κτίριο διέρχεται από μια διαδικασία χωρικής αντίληψης σε τρεις μεταβατικές κλίμακες: στη διαδικασία εισόδου από τον εξωτερικό χώρο προς το κτίριο, στην αποκάλυψη του εσωτερικού χώρου του κτιρίου και στη θέαση της κοιλάδας μέσα από το κτίριο.
Με την άφιξη στην πλατεία, διαμέσου προκαθορισμένης ημικυκλικής πορείας - γέφυρας, ο επισκέπτης αγναντεύει προς την κοιλάδα της Μαραθάσας. Ο πρώτος κύλινδρος, ανακλίνεται, μέρος του γίνεται κόλουρος κώνος, για να αποκαλύψει την οπτική προς την είσοδο.
Με την είσοδο στο κτίριο οι διάφανοι πλέον κύλινδροι επιτρέπουν τη συνολική ανάγνωση του χώρου και των υλικών σε βάθος πεδίου και καθ’ ύψος. Η θέα προς τα χωριά εμπλουτίζεται μέσα από την ταυτόχρονη ανάγνωση σε πρώτο επίπεδο του εσωτερικού του κτιρίου και σε δεύτερο επίπεδο του φόντου (background) του εξωτερικού περιβάλλοντος. Τα συρόμενα υαλοπετάσματα παρέχουν τη δυνατότητα στον χώρο να γίνει ημιυπαίθριος, δημιουργώντας την εντύπωση ενός κτιρίου / στεγάστρου. Αυτή η δυνατότητα δεν αναιρεί την έννοια της θερμομόνωσης της κάβας, η οποία έχει διπλά θερμομονωτικά γυαλιά για να λειτουργεί ως κέλυφος εντός κελύφους. Σημειώνεται ότι το κρασί δεν επηρεάζεται από το φως του περιβάλλοντος, παρά μόνο από την απευθείας ηλιακή ακτινοβολία.

Η λειτουργία

Ο χώρος καθ΄ ύψος αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα, διαχωρίζοντας λειτουργικά την παραγωγή κρασιού από τον χώρο οινοποίησης. Ο επισκέπτης μέσα από τις διαφάνειες στην επεξεργασία του κυλίνδρου μπορεί από το άνωθεν επίπεδο να παρακολουθήσει τη διαδικασία παραγωγής χωρίς να "εισβάλει" πρακτικά στον χώρο της οινοποίησης. Σε χαμηλότερο επίπεδο με ανεξάρτητη πρόσβαση, διαμορφώθηκε χώρος για διαλέξεις και μικρά συνέδρια, εμπλουτίζοντας το λειτουργικό περιεχόμενο του κτιρίου.

Περιβαλλοντική προσέγγιση - Το τοπίο

Το έργο αντιμετωπίζει το τοπίο με δύο τρόπους: Αρχικά με την απόκτηση περιβαλλοντικής τοπικότητας, συνδέοντας τυπολογικά και διαμέσου των υλικών το κτίσμα του οινοποιείου με το μοναστήρι. Έπειτα, αντιμετωπίζοντας το τοπίο ως μία εξελικτική πορεία. Ο αρχιτέκτονας καλείται να δράσει στο πλαίσιο που του παραδίδεται και να δημιουργήσει δυναμικές και πρωτότυπες σχέσεις ένταξης κτιρίου / τοπίου. Η στρατηγική αυτής της σχέσης στηρίζεται στην έννοια της ανάδυσης του κτιρίου μέσα από το τοπίο. Το επικλινές του εδάφους αγκαλιάζει τους κυλίνδρους δημιουργώντας σχέση "άνωσης" αντικειμένου και γης. Σημειώνεται ότι ο λόφος θα φυτευτεί από το Τμήμα Δασών με διαδικασία υδροσποράς με τοπικά φυτά και θάμνους.

Το φίλτρο

Το κτίριο στρέφεται προς τον νότο. Αναπτύχθηκε ένα διαμπερές φίλτρο, το οποίο επιτρέπει την οπτική θέαση, την ηλιοπροστασία και ταυτόχρονα λειτουργεί ως κιγκλίδωμα. Η δημιουργία του στηρίχθηκε σε μια αφαιρετική διαδικασία επεξεργασίας της εικόνας του πλινθοπερίκλειστου συστήματος δόμησης της πέτρας, που εμφανίζεται στις τοιχοποιίες του μοναστηριού και άλλων παραδοσιακών οικοδομών στο χωριό, προβάλλοντας τα κεραμικά στοιχεία. Η τρισδιάστατη επεξεργασία με χρώμα αντιστοιχεί με αυτήν του κεραμιδιού και εφαρμόζεται σε glass reinforced concrete (G.R.C), το οποίο στηρίζεται σε μεταλλικό σκελετό.

H ξύλινη οροφή

Η ξύλινη οροφή ακολουθεί την ακτινωτή γεωμετρία χάραξης, συσχετίζεται με το στατικό σύστημα και συμβάλλει στην ποιότητα του χώρου με την πτυχωτή επεξεργασία της και τη χρήση ηχοαπορροφητικών υλικών. Το σημαντικότερο στοιχείο της είναι η εξ ολοκλήρου χρήση τοπικού κυπριακού πεύκου από ανακυκλωμένο ξύλο (reclaimed wood) από το καμένο δάσος του κάμπου της Τσακκίστρας.

Τοπική πέτρα

Η τοπική πέτρα Τροόδους, σε συνδυασμό με το εμφανές σκυρόδεμα, ακολουθεί τον παραδοσιακό τρόπο δόμησης που συναντάται στην ευρύτερη περιοχή.

Κοινωνικοοικονομικές παράμετροι

Το έργο του οινοποιείου είναι μία ξεκάθαρη δήλωση του ιδιοκτήτη του έργου για την ενίσχυση μίας απομακρυσμένης κοινότητας, της κοινότητας του Καλοπαναγιώτη αλλά και της ευρύτερης κοιλάδας της Μαραθάσας, στο πλαίσιο διαφορετικών στοχευμένων αναπτύξεων, που έχει ήδη αρχίσει να αποδίδει στην τοπική κοινωνία και οικονομία.