Μικρά διαμερίσματα - Έξυπνες λύσεις σχεδιασμού και ανακαίνισης

Η αυξανομένη ανάγκη για τη δημιουργία μικρών διαμερισμάτων είναι μια τάση της εποχής, που οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, οικονομικούς και κοινωνικούς. Η αποδοτική αξιοποίηση του διαθέσιμου χώρου είναι μια πρόκληση για τους αρχιτέκτονες, οι οποίοι καλούνται να χωρέσουν όλες τις λειτουργίες ενός τυπικού διαμερίσματος σε περιορισμένη επιφάνεια με ευφυείς και ευρηματικούς τρόπους.

Τα χαρακτηριστικά και οι χρήστες των “μικρο-διαμερισμάτων” 

Ποιο είναι όμως το κοινωνικό και οικονομικό προφίλ εκείνων που επιλέγουν να ζήσουν σε ένα “μικρο-διαμέρισμα”; Έρευνες δείχνουν ότι, γενικά, πρόκειται για δύο μεγάλες κοινωνικές ομάδες με διαφορετικό τρόπο ζωής, ανάγκες και στόχους. Από τη μία μεριά βρίσκονται νέοι, που προσελκύονται από σύγχρονες μεγαλουπόλεις, όπου μπορούν να εργαστούν, να κοινωνικοποιηθούν και να εξελιχθούν, ενώ από την άλλη οι “μινιμαλιστές”, για τους οποίους η επιλογή του μικρού χώρου είναι άποψη και στάση ζωής. Όπως εύστοχα σημειώνει ο Doug Bibby, διευθύνων σύμβουλος του Εθνικού Συμβουλίου Πολυκατοικιών της Νέα Υόρκης, οι νέοι είναι πρόθυμοι να θυσιάσουν χώρο από την κατοικία τους προκείμενου να ζήσουν το όνειρο στη σύγχρονη μεγαλούπολη. Οι μινιμαλιστές από την άλλη επικεντρώνονται στη διαδικασία αναγνώρισης του τι είναι απαραίτητο στη ζωή, θεωρώντας πως ο μινιμαλισμός μας διδάσκει το πώς να ζούμε περισσότερο με λιγότερα. "Η απλότητα, η σαφήνεια και η μοναδικότητα είναι τα χαρακτηριστικά που δίνουν στη ζωή μας δύναμη, ζωντάνια και χαρά", αναφέρει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας Richard Holloway. 

Πόσο μικρό όμως θα μπορούσε να είναι ένα διαμέρισμα στο κέντρο μίας μεγαλούπολης του 21ου αιώνα; Σύμφωνα με τους “αντι-McMansions”, τα "μικρό-διαμερίσματα" δεν χρειάζεται να ξεπερνούν τα 25 με 30 m². Ο όρος "McMansion" φαίνεται να εισήχθηκε στη διεθνή βιβλιογραφία στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ενώ το 1998 εμφανίστηκε στους New York Times και διαδόθηκε. Στα δημοσιεύματα αυτά, ο όρος χρησιμοποιήθηκε προκειμένου να περιγράψει με τρόπο ειρωνικό και υποτιμητικό τη μαζική παραγωγή υπερμεγεθών κατοικιών. Στον αντίποδα βρίσκονται πλέον οι “αντι-McMansions”, οι οποίοι αντιτάσσονται στις παρωχημένες αρχιτεκτονικές υπερβολές του παρελθόντος και θέτουν νέους αρχιτεκτονικούς όρους, με στόχο την προσαρμογή στα σύγχρονα κοινωνικά και οικονομικά δεδομένα της εποχής.

Ο σχεδιασμός

Ένα μινιμαλιστικό “μικρό-διαμέρισμα” συνήθως είναι φωτεινό με ανοίγματα ικανοποιητικού μεγέθους και οι λειτουργίες των χώρων είναι δισυπόστατες. Για παράδειγμα, ο χώρος του καθιστικού μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως γραφείο, τραπεζαρία ή ακόμη και ως υπνοδωμάτιο, σε διαφορετικές ώρες της ημέρας, από διαφορετικούς χρήστες με διαφορετικά ωράρια. Βασική προϋπόθεση μετάλλαξης των χώρων αποτελεί η αξιοποίηση κάθε κρυφού σημείου του και η εύκολη μετατροπή των επίπλων. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι σήμερα οι κορυφαίες εταιρείες παγκοσμίως, που ασχολούνται με το σχεδιασμό και την εμπορία επίπλων, στρέφονται στην παραγωγή προϊόντων, που μετατρέπονται εύκολα από μία μορφή σε μία άλλη.

Το πολυμορφικό έπιπλο αποτελεί προϊόν της εταιρίας ΙΚΕΑ, σε συνεργασία με την startup εταιρία επίπλων Ori

Μία ξύλινη καρέκλα θα μπορούσε, για παράδειγμα, όταν δεν χρησιμοποιείται να αποθηκεύεται στον τοίχο ως ένα στοιχείο διακόσμησης του χώρου. Η μεταμόρφωση δεν περιορίζεται μόνο στο βιομηχανικό σχεδιασμό και στην οργάνωση των εσωτερικών χώρων αλλά επεκτείνεται στο ίδιο το κτίριο. Γενικότερα, η έννοια της μεταμόρφωσης (transformable architecture) αποτελεί πλέον σημαντικό κεφάλαιο στον τομέα τόσο του βιομηχανικού σχεδιασμού, όσο και της αρχιτεκτονικής, καθώς συμβαδίζει με τις αρχές της αειφορίας και της βιώσιμης ανάπτυξης.

Ανακαίνιση και ανασχεδιασμός με έξυπνες λύσεις

Εκτός από το σχετικά πρόσφατο σχεδιασμό νέων κτιρίων, που προορίζονται αποκλειστικά για “μικρο-διαμερίσματα”, ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιπτώσεις ανασχεδιασμού υφιστάμενων κτιρίων. Σε μεμονωμένα διαμερίσματα κτιρίων περασμένων δεκαετιών συχνά ενυπάρχει η δυνατότητα διαχωρισμού τους σε δύο ή ακόμη και περισσότερα ανεξάρτητα “μικρο–διαμερίσματα”, ανάλογα με το αρχικό μέγεθος. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις μεσοπολεμικών κατασκευών το μεγάλο καθαρό εσωτερικό ύψος της αρχικής κατασκευής δίνει τη δυνατότητα στους αρχιτέκτονες της καθ’ ύψους αξιοποίησής τους.

Αριστερά - Αρχιτέκτονες: Egue y Seta. Φωτογραφία: Vicugo foto
Δεξιά - Αρχιτέκτονας: Clare Cousins

Ωστόσο, με τον ορθό εσωτερικό σχεδιασμό και την κατάλληλη επιλογή των στοιχείων επίπλωσης, τα πιθανά μειονεκτήματα μπορούν να αντιμετωπισθούν και να μετατραπούν, τελικά, σε προτερήματα. Αν για παράδειγμα το μεσοπάτωμα χρησιμοποιηθεί ως διπλό κρεβάτι, έκτος του ότι εξασφαλίζει στους χρήστες την απαιτούμενη ιδιωτικότητα, παρέχει ταυτόχρονα θερμική άνεση κατά τη χειμερινή περίοδο, καθώς αξιοποιεί την ανοδική κίνηση του θερμού αέρα. Αντίθετα, για τη θερινή περίοδο, με την τοποθέτηση ενός ή και παραπάνω ανοιγμάτων οροφής διασφαλίζεται η εκτόνωση του βεβαρημένου θερμικού φορτίου και περιορίζονται οι ανάγκες για φυσικό αερισμό και δροσισμό.

Με τη μετατροπή και μετακίνηση επίπλων, το διαμέρισμα 33 m² "LifeEdited2" του Graham Hill,
μπορεί να αποκτήσει δύο κρεβατοκάμαρες ή χώρο τραπεζαρίας για 10 άτομα, προσφέροντας τις ίδιες λειτουργίες με ένα διαμέρισμα διπλάσιου μεγέθους.

Επιπλέον, η υπερύψωση του χώρου ύπνου συχνά συνδυάζεται με ιδιαίτερες ποιότητες, όπως η οπτική στον ουρανό κ.α. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις στις οποίες το νέο επίπεδο δημιουργείται στο χώρο της εισόδου ή στο χώρο διημέρευσης, προκειμένου να φιλοξενήσει χρήσεις γραφείου ή ακόμη, τραπεζαρίας και κουζίνας. Το πλεονέκτημα εδώ θα μπορούσε να είναι ότι μια χαμηλωμένη οροφή στην είσοδο δημιουργεί μεγαλύτερη αίσθηση οικειότητας και καθώς προχωράει κανείς προς στο εσωτερικό του διαμερίσματος έχει αυξανόμενη ορατότητα και το συναίσθημα της έκπληξης. Επιπλέον τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά τέτοιου είδους χώρων ενδείκνυνται για την φιλοξενία λειτουργιών που απαιτούν περισσότερη συγκέντρωση, ησυχία και απομόνωση, όπως για παράδειγμα το γραφείο ενός συγγραφέα, ο χώρος μελέτης για έναν φοιτητή κ.α. 

Ο διαχωρισμός των επί μέρους χώρων συχνά γίνεται με γυάλινες επιφάνειες, ώστε να εξασφαλίζεται ο επαρκής φωτισμός τους.
Αρχιτεκτονική μελέτη: Αντώνης Σεμερτσίδης, Έλενα Αρζόγλου, Εύη Βερβελίδου. Φωτογραφία: Σπύρος Καρβούνης, Στέφανος Τσακίρης.

Έξυπνες λύσεις μπορούν να προσφέρουν τα κινητά στοιχεία, είτε σε επίπεδο επίπλων είτε σε επίπεδο τοίχων. Η κατάργηση υφιστάμενων εσωτερικών τοιχοποιιών -εφόσον το επιτρέπει η κατασκευή- και η ενοποίηση των χώρων, μπορεί δώσει αφορμές για την επαναδιαπραγμάτευση του εσωτερικού χώρου, με την προσέγγιση της ελεύθερης κάτοψης. Έτσι, ελαφριές κατασκευές από ξηρά δόμηση (ξύλο, γυψοσανίδα κ.α.) διαμορφώνουν τα νέα διαχωριστικά όρια, τα οποία παράλληλα μπορεί να είναι μεταβλητά και ευπροσάρμοστα στις όποιες ανάγκες και απαιτήσεις του μικρού χώρου. Αντίστοιχα, με κατασκευές – έπιπλα που καταλαμβάνουν κρυφούς ή ανενεργούς χώρους, μπορούν να δημιουργηθούν αρκετοί νέοι χώροι, κυρίως με αποθηκευτική χρήση. 

Αρχιτέκτονας: Peter Kostelov

Τα οφέλη της κατοίκησης σε ένα “μικρο-διαμέρισμα” είναι πολλαπλά και σχετίζονται τόσο με τις κοινωνικές ανάγκες, όσο και με την αειφορία. Η προσαρμογή των υφιστάμενων κτιρίων στα νέα δεδομένα των κοινωνικών αναγκών, αποτελεί από μόνη της μία διαδικασία με περιβαλλοντικά πλεονεκτήματα, λόγω του κέρδους της ενσωματωμένης ενέργειας. Επιπλέον, ένας μικρός χώρος έχει πολύ περιορισμένες ανάγκες σε ενέργεια. Ως προς το κοινωνικό όφελος, ο καταμερισμός της γης σε περισσότερα ανεξάρτητα διαμερίσματα, δίνει περισσότερες ευκαιρίες για την εύρεση στέγης σε περισσότερους ενοίκους, χωρίς βέβαια αυτό να συνδυάζεται πάντοτε με αξιοσημείωτη μείωση του κόστους ενοικίασης ή αγοράς. Στα αρνητικά της πρακτικής των “μικρο-διαμερισμάτων” πρέπει να σημειωθούν οι δυσλειτουργίες που προκύπτουν από την υπερβολική μείωση του χώρου, που σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγούν σε συνθήκες κάτω από τα ανεκτά όρια. Το “Μodulor” του Le Corbusier στην πράξη έχει ήδη τεθεί υπό αμφισβήτηση. 

Αρχιτέκτονας: Simon Woodroffe

Άρθρο των: 

Σοφοκλή Κωτσόπουλου, Δρ. Αρχιτέκτονα Μηχ. (Διδάσκων Τμήματος Αρχιτεκτόνων Α.Π.Θ.)
&
Ειρήνης Τζηρίνη, Διπλ. Αρχιτέκτονα Μηχ. Α.Π.Θ. (M.Arch Interior Design I.E.D. Roma.) 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

·       Giuditta S., Il soppalco, l’arredo di tendenza che ci aiuta a vivere i piccoli spazi della casa, Habitante, 2018.
·       Koch W., Mini-apartments are the next big thing in U.S. cities, USA Today, 2013.
·       Bernstein, F. A., Are McMansions going out of style?, The New York Times, October 2, 2005.
·       Holloway R., Ο μινιμαλισμός στην ζωή μας: πώς να ζήσουμε περισσότερο με λιγότερα, Μαργαρίτη Τ. & Μαρδάς Ι. (επιμ.), Έντεχνη Δράση.

 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ ΣΤΟ "ΚΤΙΡΙΟ"

·       Διαμόρφωση μικρών διαμερισμάτων.
Τεύχος 175, σελ. 71.