Η ανακαίνιση του πύργου του Πειραιά με μέτρα βιωσιμότητας και νέες τεχνολογίες

Ο Πύργος του Πειραιά, το δεύτερο υψηλότερο κτίριο της χώρας με 24 ορόφους, συνολικού ύψους 84 m και δομημένης επιφάνειας 34.623 m², έχει παραμείνει αναξιοποίητος για τουλάχιστον τέσσερις δεκαετίες. Η ανέγερσή του ολοκληρώθηκε το 1975, όμως δεν λειτούργησε ποτέ, παρά τις επί μέρους προσπάθειες αξιοποίησης. Στην πάροδο του χρόνου λειτούργησαν περιστασιακά μόνο το ισόγειο και οι πρώτοι δύο όροφοι. 

Από το 2021 έχουν ξεκινήσει οι εργασίες για τη μεταμόρφωση και εκμετάλλευση του ακινήτου με ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2023. H αναβίωση του κτιρίου προβλέπει τη μετατροπή του σε ένα υπερσύγχρονο βιοκλιματικό κτίριο, που θα λάβει πιστοποίηση LEED σε βαθμίδα Platinum και θα στεγάζει μεικτές χρήσεις γραφείων και εμπορίου. Στο ισόγειο, στον 1ο και στον 2ο όροφο σχεδιάζεται να λειτουργήσουν εμπορικά καταστήματα επιφάνειας 7.000 m², ενώ στο δώμα του 3ου ορόφου διαμορφώνεται ο υπαίθριος χώρος του εστιατορίου. Οι υπόλοιποι όροφοι, δηλαδή από τον 4ο έως τον 22ο, προορίζονται να λειτουργήσουν ως χώροι εργασίας με 860 ωφέλημα m² ανά όροφο.

Επανασχεδιασμός των όψεων 

Η κεντρική ιδέα της αρχιτεκτονικής μελέτης είναι αυτή του επανασχεδιασμού των όψεων, που θα αποτελούνται από ένα δυναμικό μοτίβο, δημιουργώντας την αίσθηση της κίνησης. Αυτό θα επιτυγχάνεται, καθώς τα στοιχεία θα έχουν κάποια μικρή μετατόπιση από όροφο σε όροφο και θα δίνουν την αίσθηση ότι "τυλίγουν" τον όγκο του κτιρίου. Στόχος είναι οι οριζόντιες και κατακόρυφες περσίδες να προσαρμόζουν και να εντύνουν κάποιες από τις καταπληκτικές θεάσεις που προσφέρει το κτίριο στο αστικό τοπίο της Αθήνας, στο λιμάνι του Πειραιά και στον Σαρωνικό Κόλπο. Έτσι, με παράλληλο στόχο τη φυσική σκίαση, οι 5.000 περσίδες που τοποθετούνται στο έργο, πέρα από τη μετατόπιση, παρουσιάζουν και μια ελαφριά στροφή, ξεκινώντας από τις 0° στον τρίτο όροφο μέχρι και τον τελευταίο όροφο, όπου η στροφή τους είναι περίπου 60°. Αυτό το παιχνίδισμα, δίνει την εντύπωση ενός διάτρητου κελύφους σε κάποια σημεία, ενώ σε άλλα ενός συμπαγούς. 

Ακόμη ένα χαρακτηριστικό των όψεων είναι τα υαλοπετάσματα τελευταίας τεχνολογίας που κατασκευάζονται εξ ολοκλήρου στο εργοστάσιο και τοποθετούνται από το εξωτερικό του κτιρίου. Με στόχο την ελαχιστοποίηση της δουλειάς που γίνεται στο εργοτάξιο, καθώς και την ασφάλεια, την αποτελεσματική εγκατάσταση και την παραγωγικότητα της εργασίας, παραγγέλνονται και τοποθετούνται 1.570 unitized υαλοπίνακες. Πρόκειται ουσιαστικά για προκατασκευασμένα πλαίσια αλουμινίου που φέρουν επάνω τους τους υαλοπίνακες και τις περσίδες. Μάλιστα, οι unitized υαλοπίνακες περιέχουν ανακυκλωμένο υλικό, μέρος του οποίου προέρχεται από την ανακύκλωση των προηγούμενων υαλοπινάκων με στόχο την αειφορία και την προώθηση των αρχών της κυκλικής οικονομίας. Τα στοιχεία των όψεων τοποθετούνται από την εξωτερική πλευρά του κτιρίου με τη βοήθεια ειδικού συστήματος ΒMU (building maintenance unit) σε πρόβολο, που εξασφαλίζει την ασφαλή πρόσβαση των εργαζομένων. Τέλος, το σύστημα BMU θα παραμείνει εγκατεστημένο στο δώμα, προκειμένου να συντηρούνται και να καθαρίζονται οι όψεις, καθώς και τα στοιχεία του εξωτερικού φωτισμού. 

Στοιχεία βιωσιμότητας

Στον Πύργο του Πειραιά γίνεται μια οργανωμένη και εκτεταμένη προσπάθεια, ώστε να μειωθούν στο ελάχιστο δυνατό τόσο οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα μετά την ολοκλήρωση του έργου, όσο και η μείωση του αποτυπώματος ενσωματωμένου άνθρακα στα υλικά που το απαρτίζουν. Το εγχείρημα δεν αφορά μόνο στον σχεδιασμό παθητικών συστημάτων σκίασης, δηλαδή στις όψεις, αλλά και στην εκτεταμένη ανακύκλωση, στην επένδυση σε υλικά που φέρουν χαμηλά ποσοστά εμφωλευμένου άνθρακα και στη διαχείριση του εργοταξίου, με παράλληλο στόχο την πιστοποίηση του κτιρίου σε βαθμίδα Platinum βάσει του προγράμματος πιστοποίησης Leadership in Energy and Environmental Design (LEED). Σ’ αυτό το πλαίσιο, επιλέγονται υλικά με πιστοποιημένη περιβαλλοντική ταυτότητα (EPD - environmental product declaration).

Όσον αφορά στην ανακύκλωση, περισσότεροι από 135 τόνοι γυαλιού έχουν σταλεί για ανακύκλωση σε εργοστάσιο παραγωγής υαλοπινάκων στη Ρουμανία, όπου χρησιμοποιούνται ως πρώτη ύλη για την κατασκευή των υαλοπινάκων, οι οποίοι θα επιστρέψουν στο κτίριο για την επένδυση των προσόψεων. Η διαδικασία ανακύκλωσης περιλάμβανε την προσεκτική καθαίρεση όλων των υπαρχόντων στοιχείων των προσόψεων και τον επιτόπου διαχωρισμό του γυαλιού από το αλουμίνιο, το χάλυβα, τα υλικά ένωσης και τη διογκωμένη πολυστερίνη στο κάθε κούφωμα. Τα διάφορα υλικά συλλέχθηκαν ξεχωριστά και αποστάλθηκαν για ανακύκλωση.

Επιπλέον αυτών, έχουν ανακυκλωθεί προσεγγιστικά 2.400 kg ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, 350 kg λαμπτήρων, 3.200 kg καλωδίων, 107.000 kg χάλυβα, καθώς και 760.00 kg προϊόντων καθαιρέσεων και αποξηλώσεων που "έκρυβαν" επίσης 110 τόνους ανακυκλώσιμου σιδήρου.

Στον Πύργο του Πειραιά δεν προβλέπεται καύση υγρών ή αερίων καυσίμων, παρά μόνο κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. Έτσι, το κτίριο θα χρησιμοποιεί σύστημα VRV (variable refrigerant volume) με ανάκτηση θερμότητας για τη θέρμανση και ψύξη των εσωτερικών χώρων, γεγονός που εξασφαλίζει μια μεγάλη ευελιξία και καλούς συντελεστές απόδοσης. Επιπλέον, το κτίριο θα ενσωματώνει και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, που θα συμβάλλουν στη μείωση των ενεργειακών αναγκών και στην ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Συγκεκριμένα, το υπερδώμα του 23ου ορόφου επενδύεται με 500 m² φωτοβολταϊκά πετάσματα ανανεώσιμης ενέργειας που τοποθετούνται επάνω σε μία κατασκευή ύψους 8 m, η οποία στεγάζει τις Η/Μ εγκαταστάσεις του δώματος. 

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στα συστήματα εξοικονόμησης ενέργειας, τα οποία βασίστηκαν στις πλέον σύγχρονες τεχνολογικές εξελίξεις. Στο έργο σχεδιάζεται η εφαρμογή συστημάτων ανάκτησης θερμότητας μεταξύ ζωνών διαφορετικού προσανατολισμού και χρήσης καθώς και συστημάτων ανάκτησης θερμότητας αέρα /
αέρα. Ακόμη, γίνεται έλεγχος με
διατάξεις αντιστροφέα (inverter) για όλους τους κινητήρες των αντλιών και των ανεμιστήρων, καθώς και εγκατάσταση πεδίων διόρθωσης συνημιτόνου. Τα παραπάνω ενισχύουν την εξοικονόμηση ενέργειας που γίνεται σε παθητικό επίπεδο, η οποία περιλαμβάνει τη βελτιστοποίηση της ενεργειακής διαχείρισης και τη χρήση κατάλληλων μονωτικών υλικών για μέγιστη εξοικονόμηση ηλεκτρικής ενέργειας (μονώσεις, ψυχρά υλικά, σκιάσεις κ.ά.).

Στο κτίριο φυτεύεται συνολικά μια έκταση 1.000 m² με τοπικά φυτά, το σύνολο των οποίων ποτίζεται από βρόχινο νερό. Συγκεκριμένα, η συλλογή του βρόχινου νερού γίνεται από το σύνολο των επιφανειών έκτασης 3.000 m² και οδηγούνται σε 6 δεξαμενές στο τρίτο υπόγειο. Το δίκτυο αποχέτευσης των ομβρίων του δώματος και των "σκληρών" επιφανειών του 3ου ορόφου και του ισογείου οδηγεί τα όμβρια στις δεξαμενές συλλογής, για τη χρήση τους στο δίκτυο της άρδευσης.

Η μελέτη φωτισμού επικεντρώθηκε στην κατά το δυνατόν καλύτερη αξιοποίηση του φυσικού φωτός που εισέρχεται στο κτίριο περιμετρικά. Στο κτίριο εγκαθίστανται συστήματα διαχείρισης φωτισμού (KNX - Dali), όπως ανιχνευτές φωτισμού, που οδηγούν στην εξοικονόμηση ηλεκτρικής ενέργειας μέσω αντιστάθμισης του εσωτερικού με τον εξωτερικό φωτισμό. Αυτοί οι αισθητήρες αποτρέπουν ουσιαστικά τη χρήση τεχνητού φωτισμού, όταν το φυσικό φως επαρκεί και βελτιστοποιούν τη λειτουργία και τη συντήρηση των εγκαταστάσεων στο σύνολό τους. Παράλληλα, καθώς το κτίριο φιλοξενεί πολλούς και διαφορετικούς ενοίκους, γίνεται πρόταση για την ένταση και την ψυχρότητα του φωτός των λαμπτήρων φωτοδιόδων (LED) ιδιαίτερα χαμηλής κατανάλωσης με βάση τα πρότυπα της πιστοποίησης WELL. Αυτό γίνεται, προκειμένου να εξασφαλισθεί οπτική άνεση, αυξημένη παραγωγικότητα και ευεξία των εργαζομένων, σε συνδυασμό βέβαια με την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής του κτιρίου.

Με σκοπό την υγεία και ευεξία των εργαζομένων, ο εξαερισμός των υπόγειων χώρων στάθμευσης θα γίνεται μηχανικά ανά επίπεδο. Ο έλεγχος της λειτουργίας του αερισμού των υπόγειων χώρων θα γίνεται μέσω ανίχνευσης της συγκέντρωσης μονοξειδίου του άνθρακα. Ο αερισμός των χώρων γραφείων θα γίνεται μέσω κλιματιστικών μονάδων αέρα με εναλλάκτες ανάκτησης ενέργειας υψηλής απόδοσης. Ο έλεγχος της ποιότητας του αέρα στους χώρους εργασίας θα γίνει μέσω αισθητήρων συγκέντρωσης διοξειδίου του άνθρακα βάσει του αριθμού των χρηστών του εκάστοτε χώρου (monitored ventillation).

Τέλος, είναι άξιο αναφοράς το γεγονός ότι, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον, οι υπόγειες θέσεις στάθμευσης στο σύνολό τους είναι ηλεκτρικές, παρά το γεγονός ότι η πιστοποίηση LEED απαιτεί μόνο το 2%. Μάλιστα, εντός του κτιρίου θα εγκατασταθούν οθόνες, που θα παρουσιάζουν τα δεδομένα που σχετίζονται με την εξοικονόμηση ενέργειας και την ενεργειακή απόδοση του κτιρίου σε γλώσσα απλή και κατανοητή για τον κάθε επισκέπτη. Αυτή η απόφαση λειτουργεί στην κατεύθυνση ενημέρωσης των εργαζομένων, των κατοίκων και των επισκεπτών, σχετικά με τη βιωσιμότητα του κτιρίου, καθώς και της παρότρυνσης σε μια πιο περιβαλλοντικά φιλική καθημερινότητα. 

Στατικές ενισχύσεις 

Η αναβίωση του Πύργου του Πειραιά είναι ένα έργο που απαιτεί την προσαρμογή του κτιρίου στα νέα δεδομένα και στους σύγχρονους κανονισμούς που διαφέρουν από τους αντισεισμικούς κανονισμούς που ίσχυαν όταν αρχικά κατασκευάστηκε ο Πύργος. Έτσι, το έργο περιλαμβάνει την αναλυτική μελέτη του φέροντος οργανισμού, καθώς και των ανεμοπιέσεων που δέχεται το εμβληματικό κτίριο. Συγκεκριμένα, για τη μελέτη της ανεμοπίεσης κατασκευάστηκε μοντέλο της περιοχής σε κλίμακα 1:300, με ακτίνα περίπου 400 m, το οποίο μελετήθηκε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο με σκοπό την ανάλυση της συμπεριφοράς του κτιρίου σε όλους τους ανέμους ανά κατεύθυνση. 

Το έργο της στατικής ενίσχυσης ξεκινά από την ενίσχυση του κεντρικού πυρήνα του κτιρίου με τη χρήση εκτοξευόμενου σκυροδέματος. Πολλά στοιχεία του φέροντος οργανισμού ενισχύονται και μετατοπίζονται, προκειμένου, πέραν της ασφάλειας, να εξασφαλισθεί και περισσότερος χώρος για σύγχρονους ανελκυστήρες μεγάλης χωρητικότητας. Οι πλάκες οροφής 2ου ορόφου ενισχύονται, προκειμένου να παραλάβουν τα φορτία των εργοταξιακών υλικών, καθώς δεν υπάρχει χώρος εργοταξίου. Στον 23ο όροφο το δώμα ενισχύεται, ώστε να παραλάβει τα φορτία της εγκατάστασης με τα φωτοβολταϊκά πετάσματα και το σύστημα BMU.

Τεχνολογία ΒΙΜ και Internet of Things

Στο κτίριο εφαρμόστηκε τεχνολογία "Scan to BIM". Πρόκειται ουσιαστικά για την ψηφιακή σάρωση του Πύργου με ειδικά μηχανήματα, που αποδίδουν ένα τρισδιάστατο μοντέλο, επάνω στο οποίο δουλεύουν όλοι οι εμπλεκόμενοι μηχανικοί, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να παραδώσουν τις μελέτες με τα μικρότερα δυνατά λάθη. Από αυτό το στάδιο προέκυψε το μοντέλο που χρησιμοποιήθηκε σε όλα τα στάδια μελέτης και κατασκευής, από τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και την επίλυση των ζητημάτων των ενισχύσεων έως τα σχέδια κοπής (fabrication drawings). Αυτό το μοντέλο εμπλουτίζεται διαρκώς με όλα τα στοιχεία κατά τη διάρκεια της κατασκευής και θα είναι αυτό που θα παραδοθεί και θα εμπεριέχει μια ολοκληρωμένη εικόνα για το έργο και το κόστος του και θα συμβάλει καθοριστικά στη συντήρηση και στη λειτουργία του κτιρίου με ψηφιακό τρόπο.

Στη διαχείριση του κτιρίου από τους χρήστες προστίθεται η εφαρμογή τεχνολογιών του Διαδικτύου των Αντικειμένων (Internet of Things - IoT), που καθιστά την όλη διαδικασία πιο εύκολη και δυναμική. Πρόκειται ουσιαστικά για τη συστηματική καταγραφή μετρήσεων και σημάτων από αισθητήρες, που είναι εγκατεστημένοι στατικά στο κτίριο και επικοινωνούν είτε ασύρματα μεταξύ τους είτε με εξωτερικά συστήματα μέσω Διαδικτύου. Στόχος είναι ο έλεγχος της λειτουργίας των συσκευών του κτιρίου από τον χρήστη από ένα κεντρικό σύστημα, μετατρέποντας τις συμβατικές συσκευές σε έξυπνες και εντάσσοντάς τες στο Διαδίκτυο των Αντικειμένων (IoT).