ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΕΝΣΩΜΑΤΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ
Οι δημόσιες τουαλέτες είναι τουαλέτες που κατασκευάζονται και διαχειρίζονται από την πολιτεία και είναι διαθέσιμες για δημόσια πρόσβαση από το ευρύ κοινό. Στεγάζονται είτε σε μικρούς χώρους μέσα σε κτίρια είτε συνιστούν ένα μεμονωμένο μικρό δωμάτιο, τοποθετημένο σε ανοιχτό χώρο. Οι εγκαταστάσεις είναι διαθέσιμες σε όλους (επισκέπτες, ταξιδιώτες, περαστικούς κ.ά.) και συνήθως χωρίζονται σε τουαλέτες ανδρών και γυναικών, αν και ορισμένες είναι και για τα δύο φύλα (unisex), ειδικά όταν πρόκειται για μικρές ή ενός χώρου δημόσιες τουαλέτες.
Ανάλογα μάλιστα με την κουλτούρα κάθε χώρας, μπορεί να υπάρχουν διαφορετικοί βαθμοί διαχωρισμού μεταξύ ανδρών και γυναικών και διαφορετικά επίπεδα ιδιωτικότητας. Οι δημόσιες τουαλέτες υπάρχουν από τα αρχαία χρόνια και ειδικά στην αρχαία Ελλάδα εφαρμόζονταν σε μεγάλο βαθμό. Η χρήση τους έγινε συχνότερη στις αστικές περιοχές κατά τον 19ο και στις αρχές του 20ου αιώνα λόγω της αστικοποίησης και της κατανόησης της σημασίας της υγιεινής. Καθώς οι πόλεις συνεχίζουν να αναπτύσσονται και να εξελίσσονται, οι δημόσιες τουαλέτες οφείλουν να ακολουθούν και να βελτιώνονται αναλόγως.
Γι’ αυτόν τον λόγο η χωροθέτηση, η διαρρύθμιση, τα υλικά κατασκευής, ο σωστός αερισμός και ο καθαρισμός τους αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικούς παράγοντες για τον σχεδιασμό τους. Ο όρος “κοινόχρηστες τουαλέτες” χρησιμοποιείται για να περιγράψει εγκαταστάσεις υγιεινής οι οποίες προορίζονται για χρήση από πολλαπλούς χρήστες και δεν είναι ιδιωτικής αποκλειστικής χρήσης. Οι εν λόγω εγκαταστάσεις μπορεί να βρίσκονται εντός ιδιωτικών κτιρίων με πρόσβαση του κοινού, όπως εμπορικά καταστήματα ή πολυκαταστήματα. Επιπροσθέτως, ως κοινόχρηστες χαρακτηρίζονται και οι τουαλέτες που εξυπηρετούν το κοινό ή τους πελάτες επιχειρήσεων παροχής υπηρεσιών, όπως καταστήματα εστίασης (εστιατόρια, καφετέριες κτλ.).
Οργάνωση και τυπολογία δημόσιων και κοινόχρηστων τουαλετών
Η δομή των δημόσιων και κοινόχρηστων τουαλετών είναι συνήθως, εκτός εξαιρέσεων, συγκεκριμένη. Πρόκειται για χώρους που περιλαμβάνουν έναν διάδρομο κίνησης – εισόδου στους χώρους υγιεινής, ο οποίος στις περισσότερες περιπτώσεις οδηγεί σε εισόδους δύο άλλων χώρων, καθώς οι τουαλέτες διαχωρίζονται σε ανδρών και γυναικών. Σ’ αυτούς τους επί μέρους χώρους υπάρχει προθάλαμος με τους απαραίτητους νιπτήρες, και κάποιοι μικρότεροι χώροι αποχωρητηρίων, συνήθως σε παράλληλη διάταξη ο ένας δίπλα στον άλλο. Σύμφωνα με τη νομοθεσία, οι εσωτερικές διαστάσεις κάθε αποχωρητηρίου, καθώς και του προθαλάμου, θα πρέπει να είναι 1,00 m επί 1,20 m τουλάχιστον, το εμβαδό δηλαδή αποχωρητηρίου και προθαλάμου δεν μπορεί να είναι μικρότερο από 2,50 m2, ενώ το ύψος τους θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 2,20 m, εφόσον οι χώροι υγιεινής αποτελούν βοηθητικούς χώρους.
Σε περιπτώσεις, κατά τις οποίες ο διαθέσιμος χώρος οργάνωσης των αποχωρητηρίων δεν επαρκεί, ο προθάλαμος ενδέχεται να είναι κοινός και για τα δύο φύλα. Ακόμη, ανάλογα με την κουλτούρα κάθε χώρας, κοινές και για τα δύο φύλα μπορεί να είναι και οι δημόσιες τουαλέτες και όχι μόνο ο προθάλαμος. Αυτοί οι χώροι μπορεί να στεγάζονται σε υπέργεια ή υπόσκαφα κτίρια μεγάλων ή μικρών διαστάσεων, καθώς και να αποτελούν μεμονωμένες μικρές κατασκευές σε ανοιχτούς δημόσιους χώρους, όπως πλατείες, πάρκα, υπαίθριους χώρους εκδηλώσεων κ.α.
Λειτουργία και νομοθεσία
Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία και το Φ.Ε.Κ. 2161/ Β/23-7-2017, οι κοινόχρηστες τουαλέτες είναι υποχρεωτικές μόνο στις επιχειρήσεις υγειονομικού ενδιαφέροντος. Επιπλέον, σύμφωνα με τη νομοθεσία επιτρέπεται κατά την κρίση της οικείας υγειονομικής υπηρεσίας, η χρήση χημικών – βιολογικών αποχωρητήριων σε αραιοκατοικημένες περιοχές, σε προσωρινές εγκαταστάσεις, σε μικρούς οικισμούς, σε παραθαλάσσιους χώρους, σε αρχαιολογικούς χώρους, σε αγροτικές περιοχές, σε υπαίθριους χώρους εκδηλώσεων και γενικά σε χώρους, στους οποίους από την πολεοδομική νομοθεσία ή άλλη νομοθεσία δεν επιτρέπεται η κατασκευή αποχωρητηρίων.
Υλικά κατασκευής
Οι δημόσιες και κοινόχρηστες τουαλέτες οφείλουν να σχεδιάζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι ασφαλείς και προσβάσιμες από όλους τους χρήστες. Γι’ αυτόν τον λόγο, σημαντικό παράγοντα για τον σχεδιασμό και την κατασκευή τους αποτελούν τα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν. Τα υλικά θα πρέπει να είναι αντιολισθητικά, να καθαρίζονται εύκολα και να είναι ανθεκτικά στην υγρασία. Οι εσωτερικές επιφάνειες των τοίχων των αποχωρητηρίων και των προθαλάμων τους θα πρέπει να είναι ομαλές, χωρίς προεξοχές ή εσοχές και μέχρι ύψος 1,80 m να είναι λείες και αδιαπότιστες, καλυμμένες με πλακίδια εφυαλωμένης πορσελάνης ή με στιλβωμένο μάρμαρο, ώστε να καθαρίζονται εύκολα.
Είναι γεγονός ότι οι δημόσιες και κοινόχρηστες τουαλέτες θα πρέπει να αντέχουν σε μεγαλύτερη φθορά, καθώς χρησιμοποιούνται πολύ περισσότερο. Έτσι, για το δάπεδο και για τους τοίχους καλό θα ήταν να χρησιμοποιούνται ανθεκτικά υλικά όπως τα επισμαλτωμένα πλακίδια ή το μάρμαρο. Τα πλακίδια μπορεί να είναι κεραμικά ή πορσελάνης.
Τα κεραμικά πλακίδια είναι κατασκευασμένα με βάση τον πηλό και παρουσιάζουν σκληρότητα και ακαμψία, ωστόσο είναι εύθραυστα, καθώς έχουν έναν συγκεκριμένο βαθμό αντοχής στην πρόσκρουση, μια ιδιότητα που αφορά γενικότερα σε όλα τα κεραμικά υλικά. Τα πλακίδια πορσελάνης έχουν ως βάση τον γρανίτη, με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, ενώ συγχρόνως έχουν πολύ χαμηλή απορροφητικότητα νερού.
Το μάρμαρο, αποτελεί ένα σκληρό και ισχυρό υλικό, με μεγαλύτερο πορώδες από τα κεραμικά πλακίδια και τα πλακίδια πορσελάνης. Ωστόσο, είναι ένα διαχρονικό κατασκευαστικό υλικό, με μεγάλη μηχανική αντοχή, υποαλλεργικό και ανθεκτικό σε παθογόνα και αλλεργιογόνα βακτήρια. Επίσης, δεν επιτρέπει την ανάπτυξη μυκήτων και μούχλας, διότι είναι ανθεκτικό στην υγρασία, ενώ προσφέρει υψηλό αισθητικό αποτέλεσμα. Ακόμη, η απουσία αρμών στην τελική επιφάνεια συντελεί στον καλύτερο καθαρισμό του.
Σχετικά με την αντιολισθηρότητα των υλικών, τονίζεται ότι όσο υψηλότερος είναι ο αντιολισθητικός συντελεστής, τόσο δυσκολότερος είναι ο καθαρισμός τους. Επομένως, η κατάλληλη επιλογή τους αποτελεί συνάρτηση διαφόρων παραγόντων, με κύριο γνώμονα την ασφάλεια και την καθαριότητα, σύμφωνα με τις απαιτούμενες προδιαγραφές. Όσον αφορά στον εξοπλισμό, τα υλικά του είναι συνήθως από πορσελάνη.
Ωστόσο, μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλα λεία και μη πορώδη υλικά. Παράδειγμα αποτελεί ο φυσικός χαλαζίας ως υλικό κατασκευής για τους νιπτήρες, που δεν συσσωρεύει εύκολα βακτήρια και μούχλα. Για την κατασκευή των εσωτερικών διαχωριστικών πετασμάτων, σε περίπτωση που αυτά δεν είναι κτιστά και επενδυμένα με λεία και αδιαπότιστα υλικά, μπορούν να χρησιμοποιηθούν υλικά όπως το γυαλί, ο ανοξείδωτος χάλυβας και το αλουμίνιο, με κατάλληλη βαφή αντιδιαβρωτικής προστασίας. Σε περίπτωση κατασκευής ξύλινων κουφωμάτων απαιτείται ο ελαιοχρωματισμός τους για την εξασφάλιση λείας και στεγανής επιφάνειας.
Ειδικά συστήματα και αυτοματισμοί
Οι αυτοματισμοί έχουν φέρει επανάσταση σε όλους τους τομείς της ζωής μας, και οι χώροι υγιεινής δεν θα μπορούσαν να αποτελούν εξαίρεση. Με την πρόοδο της τεχνολογίας όλο και περισσότερα συστήματα στις τουαλέτες, και κυρίως στις κοινόχρηστες, βασίζονται σε αυτόματες λειτουργίες για τη διευκόλυνση όλων των χρηστών. Σπουδαίο ρόλο στην ανάπτυξη και στην ευρύτερη εφαρμογή αυτών των συστημάτων διαδραμάτισε η πανδημία του κορονοϊού (COVID-19).
Οι ανάγκες για αποστασιοποίηση και τήρηση αυστηρών κανόνων υγιεινής, που απαιτήθηκαν κατά τη διάρκεια της πανδημίας, οδήγησαν αφενός στην κατανόηση της σημασίας της σωστής υγιεινής και αφετέρου στην εξέλιξη και εφαρμογή συστημάτων, που να επιτρέπουν την ασφαλή λειτουργία των χώρων. Τα πιο συνήθη αυτόματα συστήματα που τοποθετούνται στις δημόσιες και κοινόχρηστες τουαλέτες είναι τα εξής:
Συστήματα φωτισμού με αισθητήρα
Πρόκειται για ηλεκτρικά συστήματα με αισθητήρα κίνησης, που λειτουργούν όταν ανιχνεύεται κίνηση στην περιοχή. Οι διάφοροι λαμπτήρες συνδέονται με τους αισθητήρες που ενεργοποιούνται ως απόκριση στην ανθρώπινη κίνηση. Αυτά τα συστήματα προσφέρουν σημαντική εξοικονόμηση ενέργειας, είναι φιλικά και βολικά προς τον χρήστη, ενώ ταυτόχρονα βοηθούν στις συνθήκες υγιεινής, καθώς ο χρήστης δεν χρειάζεται να ακουμπήσει κάποιον διακόπτη.
Βρύσες με αισθητήρα
Αυτές οι βρύσες διαθέτουν αισθητήρες και κάθε φορά που ο αισθητήρας ανιχνεύει οποιαδήποτε κίνηση, όπως η ανάδειξη των χεριών, αφήνει αυτόματα τη ροή του νερού. Αυτή η ροή του νερού ρυθμίζεται ανάλογα με την κίνηση των χεριών ή των αντικειμένων που ανιχνεύονται από τον αισθητήρα. Είναι ιδιαίτερα εύχρηστες, συμβάλλουν στην εξοικονόμηση του νερού και βοηθούν στη μείωση της εξάπλωσης των μικροβίων.
Αυτόματοι διανομείς υγρού σαπουνιού
Με αντίστοιχο τρόπο με τις βρύσες λειτουργούν και οι αυτόματοι διανομείς υγρού σαπουνιού, οι οποίοι διαθέτουν αισθητήρες κίνησης που ανιχνεύουν την κίνηση των χεριών ή σε ορισμένες περιπτώσεις την υπέρυθρη ενέργεια που εκπέμπεται μέσω της θερμότητας του σώματος. Με την ανίχνευση κίνησης ή θερμότητας, διανέμουν αυτόματα μία σταθερή ποσότητα υγρού σαπουνιού, αποφεύγοντας ο χρήστης με αυτό τον τρόπο την αφή.
Αυτόματοι στεγνωτήρες χεριών
Με ανάλογο τρόπο λειτουργούν και οι αυτόματοι στεγνωτήρες χεριών. Χρησιμοποιούν έναν μικρό αισθητήρα υπερύθρων στην περιοχή του στεγνώματος και μόλις ο αισθητήρας ανιχνεύσει ένα στερεό αντικείμενο που είναι θερμότερο από τον αέρα του περιβάλλοντος, ενεργοποιεί τον ανεμιστήρα και ο αέρας αρχίζει να φυσάει.
Ένα από τα κύρια οφέλη της εγκατάστασης αυτόματων στεγνωτηρίων χεριών στους χώρους υγιεινής είναι η ενεργειακή τους απόδοση και η σχετική εξοικονόμηση κόστους. Σε αντίθεση με την τοποθέτηση χαρτιού, που χρειάζεται συνεχή αναπλήρωση και έχει ως αποτέλεσμα συνεχή έξοδα, οι στεγνωτήρες χεριών είναι μια εφάπαξ επένδυση με ελάχιστο λειτουργικό κόστος.
Ηλεκτρονικά δοχεία έκπλυσης με αισθητήρα
Τα δοχεία έκπλυσης (τα γνωστά καζανάκια) με αισθητήρα βασίζονται στην τεχνολογία ενεργού αισθητήρα υπέρυθρων ακτίνων, που χρησιμοποιεί την εκπομπή και τη λήψη υπέρυθρων ακτίνων για να ανιχνεύσει την παρουσία και την κίνηση αντικειμένων ή ανθρώπων στο πεδίο ανίχνευσης. Όταν ο αισθητήρας εντοπίζει το σώμα, είναι το δοχείο έκπλυσης έτοιμο να λειτουργήσει, με αποτέλεσμα όταν οι άνθρωποι φεύγουν, να ξεπλένει αυτόματα με το νερό το είδος υγιεινής.
Ορισμένα μοντέλα μάλιστα διαθέτουν επίσης λειτουργία εξοικονόμησης νερού, η οποία ρυθμίζει τον χρόνο του τρεχούμενου νερού ανάλογα με τον χρόνο χρήσης της τουαλέτας. Εκτός από τα αυτόματα συστήματα που χρησιμοποιούνται και συμβάλλουν στην εξασφάλιση μεγαλύτερης ασφάλειας ως προς την υγιεινή και ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές ανάγκες, πραγματοποιούνται μελέτες για την εύρεση ενός αποτελεσματικού τρόπου απολύμανσης των κοινόχρηστων τουαλετών. Αυτές οι έρευνες εστιάζουν τη λειτουργία τους στη χρήση του υπεριώδους φωτός ως μέσου απολύμανσης των διαφόρων επιφανειών.
Η απολύμανση με υπεριώδη ακτινοβολία είναι μία μέθοδος που εφαρμόζεται για την απολύμανση του πόσιμου νερού. Είναι μία διαδικασία που αποσκοπεί στην αδρανοποίηση παθογόνων ιών και βακτηρίων και ερευνάται, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το ζήτημα της χειροκίνητης απολύμανσης, η οποία δεν μπορεί να επαναλαμβάνεται μετά από κάθε χρήση. Η υπεριώδης ακτινοβολία είναι εξαιρετικά αποτελεσματική στον έλεγχο της μικροβιακής ανάπτυξης και στην επίτευξη απολύμανσης στους περισσότερους τύπους επιφανειών και δεν περιλαμβάνει χημικά, όπως τα κοινά καθαριστικά.
Δημόσιοι χώροι υγιεινής για εμποδιζόμενα άτομα
Η πρόσβαση στους κοινόχρηστους χώρους υγιεινής αποτελεί βασικό ανθρώπινο δικαίωμα, γι’ αυτό και οι τουαλέτες οφείλουν να είναι προσβάσιμες σε εμποδιζόμενα άτομα και σε άτομα με αναπηρίες. Επομένως, σ’ αυτούς τους χώρους θα πρέπει να υπάρχουν και προσβάσιμες τουαλέτες, σχεδιασμένες ειδικά για να παρέχουν αρκετό χώρο για την πρόσβαση αναπηρικών αμαξιδίων.
Τα προσβάσιμα WC διαθέτουν θύρα ελάχιστου καθαρού πλάτους 0,90 m με άνοιγμα προς τα έξω, καθώς και κατάλληλη σήμανση και πινακίδες συστήματος μπράιγ. Περιλαμβάνουν ειδικό εξοπλισμό σε ύψος 0,90 – 1,20 m από το δάπεδο και ελεύθερο χώρο 0,90 m στη μία πλευρά της λεκάνης αποχωρητηρίου. Ακόμη, απαραίτητες είναι δύο χειρολαβές στήριξης εκατέρωθεν της λεκάνης, από τις οποίες αυτή που είναι στη μεριά του ελεύθερου χώρου θα πρέπει να είναι σπαστή.
Απαραίτητη είναι, επίσης, και η διαμόρφωση χώρου ελιγμών διαμέτρου 1,50 m εντός του WC. Ως προς τα χρησιμοποιούμενα υλικά, είναι ίδια με όσα ήδη αναφέρθηκαν. Σχετικά με τα υπόλοιπα στοιχεία εξοπλισμού, εκτός από τα είδη υγιεινής, προτείνεται η χρήση υλικών, όπως ο ανοξείδωτος χάλυβας και το πλαστικό λόγω της υψηλής αντοχής που παρουσιάζουν, αλλά και ο χαλκός και άλλα μέταλλα, που είναι υλικά με αντιβακτηριδιακές ιδιότητες και συγχρόνως μπορούν να δώσουν στον χώρο ιδιαίτερη αισθητική.
Καθαριότητα και ασφάλεια
Ένα σοβαρό ζήτημα που απασχολεί όλους σε σχέση με αυτούς τους χώρους είναι η καθαριότητα και ο κατάλληλος αερισμός. Είναι γεγονός ότι, προκειμένου οι χώροι αυτοί να διατηρηθούν λειτουργικοί, θα πρέπει η καθαριότητα να τεθεί σε προτεραιότητα και ανάλογα με την επισκεψιμότητα, καλό θα ήταν να υπάρχει ένα πρόγραμμα καθαρισμού, το οποίο θα τηρείται με συνέπεια. Ένα επιπλέον ζήτημα είναι αυτό της ασφάλειας. Για καλή ασφάλεια, οι τουαλέτες καλό θα ήταν να τοποθετούνται σε σημεία με υψηλή ορατότητα, έτσι ώστε οι είσοδοι τους να είναι ορατές άμεσα από τους υπαλλήλους και από άλλους επισκέπτες.
Ακόμη, όσον αφορά τα ειδικά συστήματα, χρήσιμο θα ήταν να υπάρχει στην κεντρική είσοδο του χώρου υγιεινής κάμερα ασφαλείας, αλλά και ηλεκτρονικά συστήματα για κλήσεις SOS και ενεργοποίηση συναγερμού σε περίπτωση ανάγκης, ορατού και στο εξωτερικό κέλυφος του κτίσματος. Αυτές οι ηλεκτρονικές συσκευές μπορούν να ειδοποιούν και να στέλνουν σήμα σε υπευθύνους ασφαλείας και να εμφανίζουν το ακριβές σημείο της δημόσιας τουαλέτας. Τέλος, σε αρκετές περιπτώσεις υπάρχει στην είσοδο των δημόσιων και κοινόχρηστων τουαλετών σύστημα ελέγχου πρόσβασης με ένα μικρό αντίτιμο, το οποίο ενισχύει τον έλεγχο πρόσβασης.
Οι δημόσιες τουαλέτες αποτελούν στοιχείο κοινωνικού και τουριστικού πολιτισμού για μία χώρα. Διαμορφώνονται για την κάλυψη των ανθρώπινων αναγκών, αλλά χρησιμοποιούνται και για άλλους σκοπούς όπως το πλύσιμο των χεριών, η περιποίηση και γενικότερα η κάλυψη αναγκών υγιεινής. Γι’ αυτόν τον λόγο, θα πρέπει να προβλέπεται η χωροθέτηση τους σε περιοχές που προβλέπεται συγκέντρωση επισκεπτών. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό αυτοί οι χώροι να μην συνιστούν απλά κτίσματα για την κάλυψη αναγκών, αλλά να έχουν υψηλή αισθητική και να αποτελούν στοιχεία του αστικού σχεδιασμού.
Αξιοσημείωτο παράδειγμα σύγχρονης αστικής ανάπλασης αποτελεί το έργο “The Tokyo Toilet”, το οποίο υλοποιήθηκε στην περιοχή Σιμπούγια της πόλης του Τόκιο, στην Ιαπωνία, με τη χρηματοδότηση του ιδρύματος Nippon Foundation και την υποστήριξη του επιχειρηματία Koji Yanai. Στόχος του έργου ήταν η αναβάθμιση των δημόσιων τουαλετών, τόσο σε επίπεδο αισθητικής όσο και λειτουργικότητας, ώστε να ενθαρρύνεται η χρήση τους από το κοινό.
Συνολικά κατασκευάστηκαν 17 δημόσιες τουαλέτες υψηλής ποιότητας σε κομβικά σημεία της περιοχής, όπως πάρκα και δημόσιοι χώροι. Στη σχεδίασή τους συμμετείχαν 16 καταξιωμένοι αρχιτέκτονες, μεταξύ των οποίων οι Tadao Ando, Shigeru Ban και Kengo Kuma. Η πρώτη τουαλέτα παραδόθηκε στο κοινό τον Αύγουστο του 2020. Το έργο προβάλλεται διεθνώς ως πρότυπο προσβασιμότητας, καθαριότητας, ασφάλειας και καινοτόμου σχεδιασμού στον δημόσιο χώρο.
Παρουσίαση: ΣΟΝΙΑ – ΑΝΝΑ ΓΚΟΥΝΤΑ, διπλ. αρχιτέκτονας μηχανικός, Μ.Sc., PhD
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Φ.Ε.Κ. 2161/Β/23-6-2017.
- Φ.Ε.Κ. 338/Β/2-4-1980.
- Φ.Ε.Κ. 1266/Β/3-12-1974.
- Φ.Ε.Κ. 2998/Β/20-7-2020.
- Φ.Ε.Κ. 3985/Β/22-6-2023.
- Οδηγίες σχεδιασμού “Σχεδιάζοντας για όλους”, Υπουργείο Περιβάλλοντος & Ενέργειας.
- Αna Rita Pereira, Daniel F.O. Braga, Mariana Vassal, Inês B. Gomes, Manuel Simões, Ultraviolet c irradiation:
A promising approach for the disinfection of public spaces? Science of The Total Environment, volume 879, 25 June 2023, 163007. - Kathy Price-Robinson, 3 Keys to commercial restroom design: Safety, sustainability, and savings, Architectural Record, June 2023.
- PDH Academy, Accessible restroom design.
- Jo-Anne Bichard, Gail Knight, Improving public services through open data: public toilets, Municipal Engineer, volume 165, issue
ME3, 157-165. - Greater Shepparton City Council, Public toilet strategy.
- Restroom Association (Singapore)in Partnership with The National Environment Agency, A guide to better public toilet design and maintenance.
- Ergin Kemal KOCAILI, Can Mehmet HERSEK, Historical evaluation of public toilets as public spaces, Gazi University Journal of Science, part B, 11(1): 77 – 90 (2023).
- http://tokyotoilet.jp/en/(HZA).
